top of page

Zaman Üzerine


Yazar: Metin V. Bayrak



Her gün bir yerden göçmek ne iyi.
Her gün bir yere konmak ne güzel.
Bulanmadan, donmadan akmak ne hoş.
Dünle beraber gitti, cancağızım,
Ne kadar söz varsa düne ait.
Şimdi yeni şeyler söylemek lazım.
                                Rumi 


Anlamak dediğimiz eylem, zamanı durdurmakla olanaklı. Episteme - ἐπιστήμη (Yunanca) , vakafe - وقف (Arapça) verstehen (Almanca) understanding (İngilizce) dillerinde de anlamak ile durmanın anlam bağı var. Peki durdurabileceğimizi iddia ettiğimiz varlık ya da şey nedir? Yani Zaman nedir?


Augustinusa’a göre hiçbir şey olmamış olsaydı geçmiş, hiçbir şey olacak olmasaydı gelecek olmazdı. Geçmiş, geçmişte kaldı; gelecek henüz gelmedi. “Şimdi” dediğimizde bile olan geçmişe karışıyor ise biz nede / nerede yaşıyoruz? Zaman dediğimiz şey nedir? Şüphesiz hiçbir şey olmasaydı şimdi olmazdı. Ama varız… Bu var olmak zamanla birlikteyse bu nasıl bir var olmak? Zamanı uzamsız düşünenemek, insanın en önemli limitleri arasında. Belki de insanı trajik bir varlık kılan limitlerin başında bu gelmekte. Tarkovski o nedenle sinemanın -aslında bir tür anlar toplamı olarak yaşamın- özgül yanının “zamanı mühürlemek” olduğunu söyler. Ona göre sinema, zaman heykeltraşlığıdır.


Batı düşüncesinde zamanın başlangıcı vardır; sağduyu, zamanın doğrusal olduğunu söyler ama ‘kadim’ öğretiler, Hegel, modern fizik zamanın bükülebildiğini söylüyor. Zaman, bu nedenle modern zamanlara değin doğrusal olarak görülegeldi oysa artık onun bükülebilir olduğunu biliyoruz. Hegel, “Başlangıç son, son başlangıç.” derken zamanın doğrusallığını sorunsallaştırır. Zamanın sarmallığı, onun bitimsizliğini de imler. Hayat, bu bitimsizlik içinde yaşanır. Bir karadelikten dünyaya bakabilseydik, hem dinazorları hem İkinci Dünya Savaşı’nı hem de bugünü aynı anda görebilirdik.


İnsanın en büyük trajedilerinden biri sonsuz olan hayatı sınırlı ömrüne indirgeyerek kavramak eğiliminde olmasıdır. Oysa bu beyhudedir. Böylesi bir eğilim, belki de kaçınılmazdır. Çaba, şüphesiz yerindedir. Kaçınamayız da. Doğrudur da bir bakıma. İşte sonsuzluğu anlama aracı olarak zaman tam da bu işe yarar. “İnsanın, bu sınırlı varlığın, sonsuzluğu kavrama aracı zamandır.” denebilir. Tanrı, zamanın dışında bir varlık tasavvuru olarak da tanımlanabilir. İnsanın tanrısı -“insanın tanrısı” diyoruz çünkü insan dışında hiçbir türün tanrısı yok-, bir bakıma sonsuzluğun kişileştirilerek anlamlandırılmasıdır. Zamanı düşünmek, kaçınılmaz biçimde tanrıya, tanrı da şüphesiz, dine götürür. İnsan, doğasını kaybettiği için trajiktir. Trajikliği, anlam aramasının da temel dinamiğidir. Din de sanat da belli bakımlardan bilim ve felsefe ile birlikte insanın yaşama, doğaya yöneliminin anlama araçlarındandır. Bu sonsuzluğu sınırlı varlık olarak anlama çabasının kendisi özü gereği paradoksal bir yapıya sahiptir.


Sonsuzluğu kavrayamadığımız için yaratıyoruz tanrıları ve delege ediyoruz irademizi. Sisli kalan her noktayı tanımlayarak tamamlamak eğilimindeyiz. Bu da ancak zamanı durdurmakla olanaklı. Anlama konusu yaptıklarımızın aralarında örüntü görmedikçe huzursuzluğumuz derinleşiyor. Bütüncül, kuşatıcı bir Anlatı sunan dinler bu nedenle bir tür anlama üniforması olarak kitlelerce kolayca alınıp giyilir. Oysa limitler içine sıkıştırılan evren, insan için olgudan, deyim yerindeyse sonsuzluktan bir tür kaçışı imler. Bu kaçışın kaçanılmaz sonuçlarından biri de metafizik yaratmak olsa gerek. Metafiziği ören her öğe birer pranga olup insanı tanımlı bir evren içine alıp deyim yerindeyse köleleştirir.


“Zorunluluğun bilinci özgürlük, gerekliliğinse ise köleliktir.” diyor filozof. Yerinde. Akış döngüsel, her an yeni bir form kazanarak akıyor istikametine yön vermek kaos teorisi gereği beyhude bir çaba. Bu nedenle ölümü de kavrayamıyoruz. Oysa ölüm yok. Ölüm, insanın fantezide yarattığı imgeyi oguya zerkidir. Ölüm, akışkanlığın içinde bir kesit ya da momenttir. Ne zaman ne de yaşam herhangi bir moment(in)e indirgenebilir. Ölüm, bir iddiadır. Zamanın dondulması sonucu alınan sonsuz kesitten yalnızca biridir.


Anlam arıyoruz. Olguları anlam dünyamıza dahil ettiğimiz ölçüde dünya ya da Evren kapılarını açıyor bize o nedenle Aristoteles, Metafizik adlı kitabına şu tümceyle başlar: “Bütün insanlar, doğaları gereği bilmek ister.” İnsan, varoluşu gereği bilmek ister yani bilmeyi arzular. Bu arzu canlı olmaklığımızın gereği ya da türevidir.


Yaşam, ne olana ne olmakta olana daha doğrusu herhangi bir momentinden ziyade toplamı olan sonsuzdur ve devinir. Bilinç de bu devinmle birlikte aktığı ölçüde onunla birleşir, onda erir. Akışın karşısında indirmek ya da durdurmak var. Oysa, durdurduğumuz an kopuş gerçekleşir. Günün sonunda anlamak ihitiyacındayız. Akış, anı, dondurmamızı güçleştirir. Anlamak, hapishane/miz. Tanımlı dondurulmuş bir evrene sıkıştırmak kendimizi de hayatımızı da. Anlamdan soyunmak olanaksız.


Dileğin, umudun, ki bunlara yaşama içkin olan şeylerdir ve özleri gereği arzuya dayanır. Tanrı bir bakıma kökensel olarak arzunun türevidir. Murad edilen arzunun ki yaşama içkinliği bu nedenle tartışmasızdır. Tanrı yaşamdır. İnsanın, bir anlam varlığı olarak kaçınılmaz biçimde yarattığı ya da daha şiirsel bir ifadeyle “Tanrı, insanın yaşamı üretmesiyle birlikte -eşzamanlı- beliren bu yanıyla da yaşamla özdeş bir varlıktır.” Tanrı, yaşamdır ya da yaşam, tanrısaldır. Onu reddetmek, anlamı dışlamaktır, bu ise yerçekimini ihmal etmekle eşdeğerdir. Hesap şaşar. Verili bir durum olarak almadan yaşama ne yönelinebilir ne de yaşam yaşanabilir. Tanrı derken belli bir dinin belli bir tanrısını kastetmiyorum. Tanrıdan, insanın ontolojik anlamda ürettiği bir kategorinin kuşatıcı varlığı -o mükemmel varlığı- anlıyorum. etimolojik anlamda…. Tanrı, bu nedenle de Zamandır. İkisi de özleri gereği sonsuzdur. İnsan, işte bu sonsuzluğu kavrayamaz. O nedenle de tanımlanmış bir evrene ihtiyaç duyar. Anlatı, işte bu tanımlanmış evrendir. Zamanı mühürlemek, kaderimiz. Amor fati belki de insanın - bu anlama hapsolmuş öznenin- tek avuntusu. Bu nedenle bu trajik durumun panzehiri carpe diem.

Sonsuzluğu kavramak özgürlük. Zamanın baskısını paranteze alıp akmakta. Özgürlük, yaşamla sonsuz döngü içinde hemhal olmakta. Kültürün zaman dolayımıyla giydirdiği tini yırtıp atmakta. Anlamak, insanın tince içine tıkıldığı anlam kalebentini yıkmakta. Cesurca eylemekte.


 

Opus Noesis yazılarıyla Medium'da!


Bizi takip etmeyi unutmayın:


Bayram Üzerine

Sıklıkla işitir, enine boyuna düşünmeden özneliğini başka pek çok yargıda olduğu gibi giyinip sahiplenir, koroya katılır, öznelerini çağır..

Ayna Üzerine

Tüm özneler, var olmak, bilmek, bilinmek için yekdiğerine ihtiyaç duyar. Bu diyalektik, tanrı için de insan için de geçerlidir...

Kimlik Üzerine

Bireysel ve/ya toplumsal olaylar olağan, göreli dengede akıp giden hayatımızda kimi kırılmalar yaratır. Deyim yerindeyse varlığımızı...

Comentários


bottom of page